Müze Gazhane’de birbirini tanımayan insanlar, Lazca bir oyunla tanıştı. Kimi dili akıcı konuşuyordu, kimi bildiği birkaç sözcükle oyuna katıldı. Daha programın başında Lazca, kutlamanın konusu olduğu kadar tanışmanın da dili oldu.
Laz Enstitüsü’nün düzenlediği 7 Kasım Lazca Dil Günü buluşması, cumartesi günü saat 16.00’da Kadıköy’deki Müze Gazhane’nin T Atölye’sinde başladı. İstanbul ve çevresinden gelenlerle katılım önceki yıllara göre daha genişti. Özellikle gençlerin ve kadınların oyunlara ve sohbete katılması, bildikleri kadarıyla Lazca konuşmaya çalışmaları dikkat çekti.
Açılış konuşmasını Lazca sözlük yazarı Bayramali Özşahin yaptı. Laz Enstitüsü’nün yürüttüğü çalışmalara kısaca değinen Özşahin, Lazcayla ilgili çalışmalara katılımın giderek artmasından memnuniyet duyduğunu belirtti.
Laz Enstitüsü Başkanı İsmail Avcı Bucaklişi, başından sonuna Lazca yaptığı konuşmada dilin bugünkü durumunu anlattı ve Lazca yapay zeka prototipi ‘Nosi’yi tanıttı. Bucaklişi, 7 Kasım tarihinin seçilme sebebini hatırlattı: İskender Tzitaşi ve arkadaşları tarafından çıkarılan ilk Lazca gazete Mç’ita Murutsxi (Kızıl Yıldız) 7 Kasım 1929’da yayımlanmaya başlamıştı. 7 Kasım aynı zamanda Kazım Koyuncu’nun doğum günüydü. Eylem Bostancı ise Enstitünün yürüttüğü çalışmalar hakkında bilgi verdi.
“Okuldan eve giderken Lazcaya konuşmaktan korkardık”
Açık forumda söz katılımcılara geçti. Lazcanın bugünkü durumuna nasıl gelindiği konuşulurken, yaşlı bir katılımcı okul yıllarını anlattı:
“Bizim zamanımızda okulda Lazca konuşmak yasaktı. Okuldan eve giderken bile öğretmene ispiyonlarlar diye korkarak Lazca konuşuyorduk.”
Genç bir katılımcının Lazcayla ilişkisini ise evde kimin, ne zaman Lazca konuştuğu belirlemişti:
“Bizimkiler sadece benim anlamamı istemedikleri şeyleri Lazca söylerlerdi. Babaannem olmasaydı hiçbir şey bilmeyecektim.”
Bir kadın, babasının evde Lazca konuşmayı neden yasakladığını ve bunun bir kuşak sonra neye yol açtığını anlattı:
“Lazca konuşmak ayıptı. Babam evde Lazca konuşmayı yasaklamıştı. Türkçemizin bozulmasını, sokakta, çarşıda, işte ayıplanmamızı istemiyordu. Öyle olunca ne ben doğru dürüst ana dilimi öğrenebildim ne de çocuğuma öğretebildim.”
Genç bir kadın da kendi evinde ne yaptığını anlattı: “Ben bildiğim kadarıyla kızıma Lazca konuşuyorum. İnanıyorum ki o da öğrenecek.”
Programın müzik bölümünde Ebral Aydın Lazca ‘E Asiye’ şarkısını ve Kazım Koyuncu’ya yazdığı ‘dalgalan Karadeniz’ adlı kendi bestesini seslendirdi. Murat Güven’in “Lazi Oxorcalepe” şarkısı katılımcıların diline dolanacak kadar duygu doluydu. İsmail İsmanaşi tulumuyla geceye renk kattı. Laz Enstitüsü’nün yayımladığı Tutaste dergisi katılımcılara hediye edildi. Buluşma, tulum eşliğinde hep birlikte oynanan horonla sona erdi.
Kutlamalar İstanbul’la sınırlı kalmadı
Hopa Belediyesi, Orta Hopa’daki Hopa Kültür Evi’nde konuşma, müzik ve şiirin yer aldığı bir kutlama düzenledi. Lazca Dil Günü’nü kutlayanlar arasında belediyeler ve sivil toplum kuruluşları da vardı. Doğu Karadeniz’e odaklanan sosyal medya hesaplarında kutlama mesajları, sanatçıların hesaplarında Lazca şarkılar paylaşıldı.
Laz Enstitüsü’ne çok sayıda mesaj, video ve e-posta ulaştı. Gürcistan’dan Megrel ve Gürcü katılımcılar da kutlama mesajları gönderdi. Megrel müzisyenler kutlamaya şarkılarıyla katıldı.
Laz Enstitüsü’nün 2021’deki çağrısıyla başlayan Lazca Dil Günü kutlamaları, bugün farklı kentlerde kurumların ve toplulukların katılımıyla sürüyor. Kutlamaların yaygınlaşması, Lazcanın gündelik hayatta daha çok konuşulduğunu tek başına göstermiyor. Ancak her kesimden kişi ve kurumun yayınladığı Lazca kutlama mesajları ve videoları bu ilginin dilin kullanıldığı yeni ortamlar açabildiğini gösteriyor.
Lazca yapay zekâ prototipi ‘Nosi’ tanıtıldı
Laz Enstitüsü, bu yılki buluşmada Lazca için geliştirdiği yapay zekâ prototipi Nosi’yi de tanıttı. lazuri.app adresindeki uygulama, Türkçeden Lazcaya çeviri yapabiliyor, Lazca örnekleri dinleme ve Lazca konuşmayı yazıya aktarma imkânı sunuyor. Enstitünün ilk verilerine göre site, tanıtımdan sonraki kısa sürede birkaç bin kişi tarafından ziyaret edildi.
Nosi’nin arkasında, gönüllülerin Common Voice çalışması için hazırladığı 100 bini aşkın Lazca cümle ve 100 saate yakın ses kaydının yanı sıra Enstitünün Lazca metin birikimi var. Bucaklişi, “Nosi, yeni yeni öğrenmeye ve konuşmaya başlayan bir çocuk gibi” diyerek prototipin geliştirilmesinde Lazca konuşanların katkısına dikkat çekti. Enstitü, uygulamanın zamanla Lazcanın farklı ağızlarını daha iyi tanımasını ve dili öğrenmek isteyenlere yardımcı olmasını hedefliyor.
Laz Enstitüsü herkesi Nosi’yi denemeye çağırdı. Enstitü, özellikle Lazca bilenlerden yanlış çevirileri, eksik sözcükleri ve kendi yörelerinde kullanılan farklı söyleyişleri bildirmelerini istedi.
